ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Τὰ ὡραία, ἀποκαλυπτικὰ ταξίδια καὶ τὰ βιβλία που κάτι καινούριο μᾶς ξεσκεπάζουν, γεννᾶν μέσα μας ἰδέες, ἀναδαυλίζουν αἰσθήματα κοιμισμένα ἤ δημιουργοῦν νέα. Τούτη ἡ κρυφὴ διαδικασία, μᾶς κάνει νὰ αἰσθανόμαστε καλύτερα σὰν ἄνθρωποι. Τρέφει, δυναμώνει, ὁλοκληρώνει, τὸν ἐσωτερικό μας κόσμο.
Τώρα ποὺ κρατᾶμε στὰ χέρια μας τὰ χειρόγραφα τῆς νέας μεγἀλης ἱστορικῆς μελέτης τοῦ Λέοντος Ι. Μελᾶ («Μία οἰκογένεια – Μιὰ ἱστορία»), ἀθέλητα ἀνατρέχουμε σὲ κάποια μας ταξίδια καὶ στροφογυρίσματα στὴν Ἤπειρο, στὸν πολλυσήμαντο καὶ πολύμορφο αὐτὸν ἑλληνικὸ χῶρο, ποῦ εἶναι καὶ ἡ περιοχὴ τῶν ἐπιπόνων καὶ τόσο καρπερῶν ἱστορικῶν μελετῶν τοῦ συγγραφέα. Μπορεῖ ἡ Ἑλλάδα νὰ εἶναι μιὰ, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ ἑνότητα σχηματίζεται ἀπὸ συγγενικὰ τμήματα ποὺ τὸ καθένα ἔχει μιὰ κάποια αὐτονομία, καὶ πού ἰδίως, ἀπὸ τὴν ἄποψη τὴ φυσικὴ καὶ τὴν ἀνθρώπινη, ἀφήνει μέσα μας, σὰν τὸ γνωρίζουμε, μιὰ ξεχωριστὴ γεύση. Τώρα, ποὺ ὅλα μου τὰ ταξίδια στὴν Ἤπειρο, ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς ἰταλικῆς εἰσβολῆς ὥς τὸ περασμένο φθινόπωρο, συμπλάθουνται σ’ ἕναν ἐξαίσιο πίνακα, τίνος – συνοψίζουν αἰσθητικὰ καὶ ψυχολογικὰ τὸ θέαμα τοῦ ἠπειρωτικοῦ τοπίου :
.....................
Ἐνδεικτικὰ στεκόμαστε σὲ μερικὲς ἀπὸ τὶς πιὸ ἀξέχαστες φυσιογνωμίες τῆς οἰκογένειες τῶν Μελάδων, ποὺ ἡ κάθε μιὰ ἔχει τὴν ἰδιότυπία της, δίνοντας στὸ σύνολο τῆς οἰκογενείας αὐτῆς μιὰ ἄκρως ἐνδιαφέρουσα, ἀπὸ ψυχολογικὴ ἄποψη, «πολυτυπία». Ὁ Ἰωάννης Μελᾶς (1787 – 1833), εἶναι ὁ γιὸς τοῦ φημισμένου γιὰ τὴ φιλανθρωπία του καὶ γιὰ τὴν ἀγάπη του πρὸς τοὺς φτωχούς, Λέοντος Μελᾶ, ποὺ ὑπέγραφε καὶ μὲ τὸ ἐπιθετο Ξαϊκουστός. Διαχειριστὴς τῶν κληροδοτημάτων τῆς πόλεως τῶν Ἰωαννίνων ὁ Ξαϊκουστός, τὰ ὑπεράσπισε μὲ δυναμισμὸ ἐναντίον τῶν ὀρέξεων τοῦ ἱερατίου τῆς πόλεως. Ὁ γιὸς του, Ἰωάννης Μελᾶς, μὲ τὴ μορφὴ του καὶ τὴ δράση του καλύπτει ταὸ δεύτερο μέρος τοῦ βιβλίου τούτου. Πολύγλωσσος, ταξιδεμένος στὴ Ρωσία καὶ τὴ Γερμανία, πολεμιστὴς ἐναντίον τῶν Τούρκων στὴν ἠπειρωτικὴ ὕπαιθρο κατὰ τὸ διάστημα 1820 – 1821, εἶναι συνάμα ἔμπορος στὰ Γιάννενα, ἀλλὰ ὁ νοῦς του εἶναι δοσμένος στὴν ἰδέα τοῦ ἑλληνικοῦ μέλλοντος. Ἀλληλογραφεῖ μὲ τὸν Ι. Βηλαρᾶ, συμφωνεῖ μαζί του γιὰ τὴν ἀναμόρφωση τῆς γλώσσης μας, κι’ ἀπὸ τὴν Ἰταλία, ποὺ εἶχε καταφύγει στὰ 1821, δὲν παύει νὰ συμμετέχει στὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Στὰ 1824 τὸν βρίσκουμε στὴν ἐπαναστατημένη Ἑλλάδα νὰ δρᾶ ποικιλότροπα . Οἱ πολλὲς καὶ ποικίλες πνευματικὲς του ἰκανότητες ἦταν αἰτία νὰ χρησιμοποιηθεῖ σὲ ἀνώτατες στρατιωτικὲς καὶ πολιτικές θέσεις. Φροντιστὴς τῶν στρατευμάτων τοῦ Καραϊσκάκη, εἶχε ἀποσπάσει τὴν ἰδιαίτερη ἐκτίμηση τοῦ μεγάλου πολεμάρχου. Ὁ Καποδίστριας τὸν χρησιμοποίησε γιὰ νὰ συνδιαλλάξει τοὺς ἀντιμαχόμενους ἀδελφοὺς Μαυρομιχάλη. Ὁ Ἰωάννης Μελᾶς που πέθανε ἀπὸ τὶς κακουχίες στὸ Ναύπλιο στὰ 1833, δὲν εἶχε διστάσει νὰ συγκρουστεῖ καὶ μὲ ταὀν ἀρχιστράτηγο Τσώρτς.
Κι’ ἔπειτα, νά ἡ ἐξαιρετικὴ καὶ ὁλοκληρωμένη φυσιγνωμία τοῦ Λέοντος Μελᾶ (1812-1879). Ὁ Λέων Γ. Μελᾶς ἐκφράζει μὲ τὸν καλύτερο τρόπο τὸ «ἑλληνικὸ ἦθος» τῆς περιόδου ἐκείνης. Ἕνα ἦθος σεμνὰ ἀριστοκρατικὸ, ἕνα πνεῦμα ἰσόρροπα προοδευτικὸ, μετρημένο. Πολιτικὸς, Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, τῆς Παιδείας, συγγραφέας. Ὁ Λέων Μελᾶς, σὰν συγγραφέας καὶ προπάντὸς σὰν παιδαγωγὸς, ξεπέρασε τὴν ἐποχὴ του, μὲ τὸν κοσμαγάπητο «Γεροσττάθη» του. Τὸ παιδαγωγικὸ αὐτὸ καὶ ἠθοπλαστικὸ ἀνάγνωσμα – λογοτέχνημα, εἶναι μαζί καὶ ἔργο φαντασίας καὶ ἀγάπης καὶ διαβάζεται ἀκόμα καὶ σήμερα, ἀπόδειξη ἡ ὲπιτυχία ποὺ εἶχε, ξανατυπωμένο ἀπὸ τὸν «Γαλαξία».
Ἀκολουθοῦν οἱ ἀπόγονοι τοῦ Λέοντος Μελᾶ : μιὰ σειρὰ ἀπὸ ξεχωριστοὺς διπλωμάτες, στρατιωτικοὺς καὶ ἀνώτατους κρατικοὺς λειτουργοὺς. Κλαδὶ τοῦ ἴδιου κορμοῦ τῶν μελάδων, εἶναι καὶ ὁ Παῦλος Μελᾶς, γυιός του Μιχαῆλ Μελᾶ, ποὺ ἦταν Δήμαρχος Ἀθηναίων στα 1891. Τί νὰ ποῦμε γιὰ τὸν εμψυχωτή καὶ τὸ σύμβολο τοῦ Μακεδονικοῦ Ἀγῶνος ; Ὁ Παῦλος Μελᾶς ζεῖ στὴ συνείδηση τῶν νεωτέρων γενεῶν σὰν 'Ἀκρίτας τῆς Ρωμιοσύνης"- . . . . .
Από τον πρόλογο του βιβλίου που έγραψε ο Ανδρέας Καραντώνης τον Μάϊο του 1967.
Τὰ ὡραία, ἀποκαλυπτικὰ ταξίδια καὶ τὰ βιβλία που κάτι καινούριο μᾶς ξεσκεπάζουν, γεννᾶν μέσα μας ἰδέες, ἀναδαυλίζουν αἰσθήματα κοιμισμένα ἤ δημιουργοῦν νέα. Τούτη ἡ κρυφὴ διαδικασία, μᾶς κάνει νὰ αἰσθανόμαστε καλύτερα σὰν ἄνθρωποι. Τρέφει, δυναμώνει, ὁλοκληρώνει, τὸν ἐσωτερικό μας κόσμο.
Τώρα ποὺ κρατᾶμε στὰ χέρια μας τὰ χειρόγραφα τῆς νέας μεγἀλης ἱστορικῆς μελέτης τοῦ Λέοντος Ι. Μελᾶ («Μία οἰκογένεια – Μιὰ ἱστορία»), ἀθέλητα ἀνατρέχουμε σὲ κάποια μας ταξίδια καὶ στροφογυρίσματα στὴν Ἤπειρο, στὸν πολλυσήμαντο καὶ πολύμορφο αὐτὸν ἑλληνικὸ χῶρο, ποῦ εἶναι καὶ ἡ περιοχὴ τῶν ἐπιπόνων καὶ τόσο καρπερῶν ἱστορικῶν μελετῶν τοῦ συγγραφέα. Μπορεῖ ἡ Ἑλλάδα νὰ εἶναι μιὰ, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ ἑνότητα σχηματίζεται ἀπὸ συγγενικὰ τμήματα ποὺ τὸ καθένα ἔχει μιὰ κάποια αὐτονομία, καὶ πού ἰδίως, ἀπὸ τὴν ἄποψη τὴ φυσικὴ καὶ τὴν ἀνθρώπινη, ἀφήνει μέσα μας, σὰν τὸ γνωρίζουμε, μιὰ ξεχωριστὴ γεύση. Τώρα, ποὺ ὅλα μου τὰ ταξίδια στὴν Ἤπειρο, ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς ἰταλικῆς εἰσβολῆς ὥς τὸ περασμένο φθινόπωρο, συμπλάθουνται σ’ ἕναν ἐξαίσιο πίνακα, τίνος – συνοψίζουν αἰσθητικὰ καὶ ψυχολογικὰ τὸ θέαμα τοῦ ἠπειρωτικοῦ τοπίου :
.....................
Ἐνδεικτικὰ στεκόμαστε σὲ μερικὲς ἀπὸ τὶς πιὸ ἀξέχαστες φυσιογνωμίες τῆς οἰκογένειες τῶν Μελάδων, ποὺ ἡ κάθε μιὰ ἔχει τὴν ἰδιότυπία της, δίνοντας στὸ σύνολο τῆς οἰκογενείας αὐτῆς μιὰ ἄκρως ἐνδιαφέρουσα, ἀπὸ ψυχολογικὴ ἄποψη, «πολυτυπία». Ὁ Ἰωάννης Μελᾶς (1787 – 1833), εἶναι ὁ γιὸς τοῦ φημισμένου γιὰ τὴ φιλανθρωπία του καὶ γιὰ τὴν ἀγάπη του πρὸς τοὺς φτωχούς, Λέοντος Μελᾶ, ποὺ ὑπέγραφε καὶ μὲ τὸ ἐπιθετο Ξαϊκουστός. Διαχειριστὴς τῶν κληροδοτημάτων τῆς πόλεως τῶν Ἰωαννίνων ὁ Ξαϊκουστός, τὰ ὑπεράσπισε μὲ δυναμισμὸ ἐναντίον τῶν ὀρέξεων τοῦ ἱερατίου τῆς πόλεως. Ὁ γιὸς του, Ἰωάννης Μελᾶς, μὲ τὴ μορφὴ του καὶ τὴ δράση του καλύπτει ταὸ δεύτερο μέρος τοῦ βιβλίου τούτου. Πολύγλωσσος, ταξιδεμένος στὴ Ρωσία καὶ τὴ Γερμανία, πολεμιστὴς ἐναντίον τῶν Τούρκων στὴν ἠπειρωτικὴ ὕπαιθρο κατὰ τὸ διάστημα 1820 – 1821, εἶναι συνάμα ἔμπορος στὰ Γιάννενα, ἀλλὰ ὁ νοῦς του εἶναι δοσμένος στὴν ἰδέα τοῦ ἑλληνικοῦ μέλλοντος. Ἀλληλογραφεῖ μὲ τὸν Ι. Βηλαρᾶ, συμφωνεῖ μαζί του γιὰ τὴν ἀναμόρφωση τῆς γλώσσης μας, κι’ ἀπὸ τὴν Ἰταλία, ποὺ εἶχε καταφύγει στὰ 1821, δὲν παύει νὰ συμμετέχει στὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Στὰ 1824 τὸν βρίσκουμε στὴν ἐπαναστατημένη Ἑλλάδα νὰ δρᾶ ποικιλότροπα . Οἱ πολλὲς καὶ ποικίλες πνευματικὲς του ἰκανότητες ἦταν αἰτία νὰ χρησιμοποιηθεῖ σὲ ἀνώτατες στρατιωτικὲς καὶ πολιτικές θέσεις. Φροντιστὴς τῶν στρατευμάτων τοῦ Καραϊσκάκη, εἶχε ἀποσπάσει τὴν ἰδιαίτερη ἐκτίμηση τοῦ μεγάλου πολεμάρχου. Ὁ Καποδίστριας τὸν χρησιμοποίησε γιὰ νὰ συνδιαλλάξει τοὺς ἀντιμαχόμενους ἀδελφοὺς Μαυρομιχάλη. Ὁ Ἰωάννης Μελᾶς που πέθανε ἀπὸ τὶς κακουχίες στὸ Ναύπλιο στὰ 1833, δὲν εἶχε διστάσει νὰ συγκρουστεῖ καὶ μὲ ταὀν ἀρχιστράτηγο Τσώρτς.
Κι’ ἔπειτα, νά ἡ ἐξαιρετικὴ καὶ ὁλοκληρωμένη φυσιγνωμία τοῦ Λέοντος Μελᾶ (1812-1879). Ὁ Λέων Γ. Μελᾶς ἐκφράζει μὲ τὸν καλύτερο τρόπο τὸ «ἑλληνικὸ ἦθος» τῆς περιόδου ἐκείνης. Ἕνα ἦθος σεμνὰ ἀριστοκρατικὸ, ἕνα πνεῦμα ἰσόρροπα προοδευτικὸ, μετρημένο. Πολιτικὸς, Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, τῆς Παιδείας, συγγραφέας. Ὁ Λέων Μελᾶς, σὰν συγγραφέας καὶ προπάντὸς σὰν παιδαγωγὸς, ξεπέρασε τὴν ἐποχὴ του, μὲ τὸν κοσμαγάπητο «Γεροσττάθη» του. Τὸ παιδαγωγικὸ αὐτὸ καὶ ἠθοπλαστικὸ ἀνάγνωσμα – λογοτέχνημα, εἶναι μαζί καὶ ἔργο φαντασίας καὶ ἀγάπης καὶ διαβάζεται ἀκόμα καὶ σήμερα, ἀπόδειξη ἡ ὲπιτυχία ποὺ εἶχε, ξανατυπωμένο ἀπὸ τὸν «Γαλαξία».
Ἀκολουθοῦν οἱ ἀπόγονοι τοῦ Λέοντος Μελᾶ : μιὰ σειρὰ ἀπὸ ξεχωριστοὺς διπλωμάτες, στρατιωτικοὺς καὶ ἀνώτατους κρατικοὺς λειτουργοὺς. Κλαδὶ τοῦ ἴδιου κορμοῦ τῶν μελάδων, εἶναι καὶ ὁ Παῦλος Μελᾶς, γυιός του Μιχαῆλ Μελᾶ, ποὺ ἦταν Δήμαρχος Ἀθηναίων στα 1891. Τί νὰ ποῦμε γιὰ τὸν εμψυχωτή καὶ τὸ σύμβολο τοῦ Μακεδονικοῦ Ἀγῶνος ; Ὁ Παῦλος Μελᾶς ζεῖ στὴ συνείδηση τῶν νεωτέρων γενεῶν σὰν 'Ἀκρίτας τῆς Ρωμιοσύνης"- . . . . .
Από τον πρόλογο του βιβλίου που έγραψε ο Ανδρέας Καραντώνης τον Μάϊο του 1967.
