Βεβαίως. Ο Πιοτρ Κροπότκιν, Αλληλοβοήθεια: Ένας παράγοντας της εξέλιξης (1902) είναι από τα σημαντικότερα κείμενα του αναρχικού κομμουνισμού, αλλά ταυτόχρονα και ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί πέρα από την πολιτική του ταυτότητα.
Τι υποστηρίζει
Ο Κροπότκιν γράφει ως απάντηση στην ιδέα ότι η εξέλιξη των οργανισμών και των κοινωνιών εξηγείται κυρίως από τον ανταγωνισμό και την πάλη για επιβίωση.
Η βασική του θέση είναι ότι η συνεργασία και η αλληλοβοήθεια αποτελούν επίσης σημαντικούς παράγοντες επιβίωσης και εξέλιξης.
Εξετάζει παραδείγματα από:
ζώα — αγέλες, αποικίες, κοινωνικά έντομα κ.λπ.
πρωτόγονες ανθρώπινες κοινότητες,
μεσαιωνικές πόλεις και συντεχνίες,
αγροτικές κοινότητες,
νεότερες ενώσεις, συνεταιρισμούς και εργατικές οργανώσεις.
Το επιχείρημά του είναι περίπου:
> Η φύση δεν είναι ένας αδιάκοπος πόλεμος όλων εναντίον όλων. Τα είδη που μπορούν να συνεργάζονται συχνά αποκτούν πλεονέκτημα επιβίωσης.
Και από εκεί κάνει το μεγάλο άλμα προς την κοινωνική θεωρία: εφόσον η συνεργασία είναι φυσική και ιστορικά αποτελεσματική, δεν είναι απαραίτητο να στηρίζεται η κοινωνία στον κρατικό καταναγκασμό, στην ιδιωτική ιδιοκτησία και στον ανταγωνισμό.
Η κριτική του αξία
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο σήμερα.
Ο Κροπότκιν έχει δίκιο να διορθώνει μια υπεραπλουστευμένη εικόνα του Δαρβινισμού. Η εξέλιξη δεν είναι απλώς «ο ισχυρότερος τρώει τον ασθενέστερο». Η συνεργασία, η αμοιβαιότητα και η κοινωνικότητα είναι πραγματικά φαινόμενα που η σύγχρονη εξελικτική βιολογία μελετά σοβαρά.
Όμως ο Κροπότκιν κάνει συχνά ένα προβληματικό δεύτερο βήμα:
Από το «η συνεργασία υπάρχει και είναι εξελικτικά χρήσιμη» περνά στο «άρα μια κοινωνία βασισμένη στην ελεύθερη συνεργασία είναι φυσική και εφικτή».
Αυτό δεν προκύπτει επιστημονικά από το πρώτο.
Οι άνθρωποι είναι ταυτόχρονα συνεργατικοί και ανταγωνιστικοί. Η αλληλοβοήθεια μπορεί να συνυπάρχει με ιεραρχία, σύγκρουση, ιδιοτέλεια, βία και ανταγωνισμό μεταξύ ομάδων. Ούτε η φύση ούτε η ανθρώπινη ιστορία δίνουν ένα καθαρό πολιτικό «μοντέλο» που πρέπει να αντιγράψουμε.
Και ως βιβλίο;
Έχει πολύ ενδιαφέρουσα ιστορική και ανθρωπολογική ύλη, αλλά δεν είναι ουδέτερη επιστημονική πραγματεία με τα σημερινά δεδομένα. Ο Κροπότκιν επιλέγει παραδείγματα και τα εντάσσει σε μια ήδη διαμορφωμένη φιλοσοφική θέση.
Παρόλα αυτά, το βασικό ερώτημά του παραμένει εξαιρετικά γόνιμο:
Πόσο από αυτό που θεωρούμε «φυσικό ανταγωνισμό» είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα συνεργασίας;
Αν το διαβάσεις σήμερα, θα το έβλεπα περισσότερο ως κλασικό έργο εξελικτικής και κοινωνικής σκέψης παρά ως απόδειξη υπέρ του αναρχισμού.
Με μία φράση: ο Κροπότκιν προσφέρει μια ισχυρή διόρθωση στην εικόνα της φύσης ως αποκλειστικού πολέμου, αλλά η μετάβαση από τη βιολογική αλληλοβοήθεια στην αναρχική κοινωνία είναι το αδύναμο φιλοσοφικό άλμα του βιβλίου.
Καινούργιο κοστίζει 12€ τιμή στα γνωστά βιβλιοπωλεία οιαδήποτε τιμή πάνω από 8€ για μεταχειρισμένο βιβλίο είναι κλοπή.
Τι υποστηρίζει
Ο Κροπότκιν γράφει ως απάντηση στην ιδέα ότι η εξέλιξη των οργανισμών και των κοινωνιών εξηγείται κυρίως από τον ανταγωνισμό και την πάλη για επιβίωση.
Η βασική του θέση είναι ότι η συνεργασία και η αλληλοβοήθεια αποτελούν επίσης σημαντικούς παράγοντες επιβίωσης και εξέλιξης.
Εξετάζει παραδείγματα από:
ζώα — αγέλες, αποικίες, κοινωνικά έντομα κ.λπ.
πρωτόγονες ανθρώπινες κοινότητες,
μεσαιωνικές πόλεις και συντεχνίες,
αγροτικές κοινότητες,
νεότερες ενώσεις, συνεταιρισμούς και εργατικές οργανώσεις.
Το επιχείρημά του είναι περίπου:
> Η φύση δεν είναι ένας αδιάκοπος πόλεμος όλων εναντίον όλων. Τα είδη που μπορούν να συνεργάζονται συχνά αποκτούν πλεονέκτημα επιβίωσης.
Και από εκεί κάνει το μεγάλο άλμα προς την κοινωνική θεωρία: εφόσον η συνεργασία είναι φυσική και ιστορικά αποτελεσματική, δεν είναι απαραίτητο να στηρίζεται η κοινωνία στον κρατικό καταναγκασμό, στην ιδιωτική ιδιοκτησία και στον ανταγωνισμό.
Η κριτική του αξία
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο σήμερα.
Ο Κροπότκιν έχει δίκιο να διορθώνει μια υπεραπλουστευμένη εικόνα του Δαρβινισμού. Η εξέλιξη δεν είναι απλώς «ο ισχυρότερος τρώει τον ασθενέστερο». Η συνεργασία, η αμοιβαιότητα και η κοινωνικότητα είναι πραγματικά φαινόμενα που η σύγχρονη εξελικτική βιολογία μελετά σοβαρά.
Όμως ο Κροπότκιν κάνει συχνά ένα προβληματικό δεύτερο βήμα:
Από το «η συνεργασία υπάρχει και είναι εξελικτικά χρήσιμη» περνά στο «άρα μια κοινωνία βασισμένη στην ελεύθερη συνεργασία είναι φυσική και εφικτή».
Αυτό δεν προκύπτει επιστημονικά από το πρώτο.
Οι άνθρωποι είναι ταυτόχρονα συνεργατικοί και ανταγωνιστικοί. Η αλληλοβοήθεια μπορεί να συνυπάρχει με ιεραρχία, σύγκρουση, ιδιοτέλεια, βία και ανταγωνισμό μεταξύ ομάδων. Ούτε η φύση ούτε η ανθρώπινη ιστορία δίνουν ένα καθαρό πολιτικό «μοντέλο» που πρέπει να αντιγράψουμε.
Και ως βιβλίο;
Έχει πολύ ενδιαφέρουσα ιστορική και ανθρωπολογική ύλη, αλλά δεν είναι ουδέτερη επιστημονική πραγματεία με τα σημερινά δεδομένα. Ο Κροπότκιν επιλέγει παραδείγματα και τα εντάσσει σε μια ήδη διαμορφωμένη φιλοσοφική θέση.
Παρόλα αυτά, το βασικό ερώτημά του παραμένει εξαιρετικά γόνιμο:
Πόσο από αυτό που θεωρούμε «φυσικό ανταγωνισμό» είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα συνεργασίας;
Αν το διαβάσεις σήμερα, θα το έβλεπα περισσότερο ως κλασικό έργο εξελικτικής και κοινωνικής σκέψης παρά ως απόδειξη υπέρ του αναρχισμού.
Με μία φράση: ο Κροπότκιν προσφέρει μια ισχυρή διόρθωση στην εικόνα της φύσης ως αποκλειστικού πολέμου, αλλά η μετάβαση από τη βιολογική αλληλοβοήθεια στην αναρχική κοινωνία είναι το αδύναμο φιλοσοφικό άλμα του βιβλίου.
Καινούργιο κοστίζει 12€ τιμή στα γνωστά βιβλιοπωλεία οιαδήποτε τιμή πάνω από 8€ για μεταχειρισμένο βιβλίο είναι κλοπή.
